nature, travel, rock

Ο μοναχισμός αποτελεί έναν από τους πιο παλιούς θεσμούς της εκκλησίας ο οποίος γνώρισε στο πέρασμα του χρόνου πολλές  εξελίξεις και αλλαγές στον τρόπο οργάνωσής του, αλλά στην ουσία του παραμένει αναλλοίωτος και διακρίνεται πάντα από σαφή προσανατολισμό και σκοπό.

Κατά την διάρκεια των πρώτων χριστιανικών αιώνων, πριν σταματήσουν οι διωγμοί των Χριστιανών, εμφανίστηκαν οι πρώτοι ασκητές / αναχωρητές στην έρημο, οι οποίοι εγκατέλειπαν τον κόσμο για να επιδοθούν απερίσπαστοι απο καθημερινές ανάγκες και πειρασμούς στην άσκηση και την προσευχή.Αναπτύσσεται τότε ένας πρώιμος ερημίτικος μοναχισμός, που σκοπό είχε την πλήρη προσφορά της ζωής του ανθρώπου στον Θεό. Κύριος εκπρόσωπος  του αναχωρητισμού στην έρημο της Αιγύπτου είναι ο Μέγας Αντώνιος (251-355 μ.Χ.). Οι αναχωρητές μοναχοί ζούσαν απομονωμένοι ο ένας από τον άλλο, εργάζονταν ατομικά και συγκεντρώνονταν όλοι μαζί μόνο για τη Θεία Λατρεία και για την κοινή προσευχή. Αρνούνταν την κοσμική ζωή, τα υλικά αγαθά και τις απολαύσεις.

Τον 4ο αιώνα όμως ο Χριστιανισμός μπαίνει σε μια νέα περίοδο της ιστορικής του πορείας.Παύουν οι διωγμοί , επικρατεί ειρήνη στην Εκκλησία  η οποία  τιμάται και προστατεύεται και από το Κράτος. Εκείνη την εποχή ακριβώς και μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αλλαγών, το παράδειγμα των πρώτων λίγων αναχωρητών θα ακολουθήσουν πολλοί άλλοι και γρήγορα ο μοναχισμός διαδίδεται από την Αίγυπτο και την Λυβιη, στο Σινα και στην Παλαιστίνη,στην Συρία αλλά και σε όλον τον τότε γνωστό κόσμο. Ιδρύονται Σκήτες και Λαύρες και πολλά και μεγάλα μοναστήρια. Τότε είναι που οργανώνονται μοναστήρια όπου μένουν και συντηρούνται πολλοί μαζί ασκητές/ μοναχοί. Αρχίζει να αναπτύσσεται ο κοινοβιακός μοναχισμός. Σ αυτό το σύστημα οι μοναχοί ντύνονται ομοιόμορφα, κάνουν κοινή προσευχή και συμμετέχουν όλοι στις εργασίες για την κάλυψη των αναγκών του μοαστηριού. Ο Μ. Βασίλειος  καθόρισε τους κανόνες λειτουργίας του κοινοβιακού συστήματος και την πνευματική εποπτεία των μοναστηριών είχε ο επίσκοπος της περιοχής που βρισκόταν το μοναστήρι.

Ο μοναχισμος στην Ελλάδα έχει μεγάλη ιστορία. Πριν αλλά και κατά την βυζαντινή περίοδο η διασπορά των μοναστηριών στην Ελλάδα ήταν εξαιρετικά πυκνή. Τα μοναστήρια αποτελούν ένα σημαντικό τμήμα του μνημειακού πλούτου της Ελλάδας και περικλείουν μερικούς από τους μεγαλύτερους  θησαυρούς του Ορθόδοξου κόσμου. Μοναστήρια κτισμένα σε καταπληκτικές τοποθεσίες βρίσκονται σε διαφορετικές πλευρές της χώρας, απο την Πελοπόννησο μέχρι την Μακεδονία και απο την Θεσσαλία μέχρι το πιο απομακρυσμένο ελληνικό νησί. . Πρέπει να τονιστεί ότι ο ρόλος των μοναστηριών κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας ήταν πολυδιάστατος. Εκτός από τον προφανή  θρησκευτικό ρόλο ήταν και κέντρα πολιτισμού, μόρφωσης αλλά και κρησφύγετα. Γι αυτό και πολλά από αυτά υπέστησαν μεγάλες καταστροφές.

Τα μοναστήρια του Ελλαδικού χώρου ταξινομούνται σε διάφορες κατηγορίες

  1. ανάλογα με το που ανήκουν διοικητικά
  • αυτά που υπάγονται στον Μητροπολίτη
  • αυτά  που υπάγονται στον Πατριάρχη (Σταυροπηγιακά)

Παλιότερα υπήρχαν και Αυτοκρατορικά και Κτητορικά.

  1. ανάλογα με το φύλο των μοναχών
  • ανδρικά
  • γυναικεία
  1. ανάλογα με τον εσωτερικό τους κανονισμό
  • Κοινόβια
  • Ιδιόρρυθμα
  1. ανάλογα με την αυτοτέλεια τους
  • ανεξάρτητα ή μετόχια

Σε ένα πολύ ευρύ πλαίσιο, σήμερα στην Ελλάδα έχουν εντοπισθεί περί τα 1114 μοναστήρια, από τα οποία τα 458 είναι γυναικεία.
Γενικότερα η Αθήνα φαίνεται να έχει μεγάλο πλήθος μοναστηριών αλλά και τα νησιά, αν και έχουν μικρότερη έκταση, είναι περιοχές με πολλά μοναστήρια. Επίσης στην Ηπειρωτική Ελλάδα παρατηρείται  μεγάλος αριθμός  μοναστηριών,  και κατά τη διάρκεια των πολέμων, σε μεγάλα υψόμετρα και σε δύσκολες τοποθεσίες, γεγονός που αποδεικνύει την πίστη των Ελλήνων να διατηρήσουν την θρησκεία τους ακόμα και σε δύσκολες εποχές κατάκτησης.

Η μεγαλύτερη μοναστηριακή κοινότητα στον ελληνικό χώρο βρίσκεται στο Άγιο Όρος, το γνωστό και ως περιβόλι της Παναγίας. Το δεύτερο μεγαλύτερο και σημαντικότερο μοναστικό συγκρότημα του ελληνικού χώρου είναι τα Μετέωρα.

ΜΕΤΕΩΡΙΤΙΚΟΣ ΜΟΝΑΧΙΣΜΟΣ

Είναι άγνωστο πότε ακριβώς κατοικήθηκαν τα Μετέωρα από μοναχούς και αναχωρητές. Κατα  τον 10ο αιώνα, σύμφωνα με κάποιους αλλά ίσως και κατά τον 11ο αιώνα έκαναν την εμφάνιση τους οι πρώτοι ασκητές στα Μετέωρα, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στα φυσικά σπήλαια των βράχων και είχαν κάποια υποτυπώδη παρεκκλήσια για την καθημερινή προσευχή.

Από τον επόμενο αιώνα ( 12ο αι) οι ασκητές άρχισαν να αυξάνονται και τότε έγινε η πρώτη προσπάθεια οργανωμένου μοναστικού βίου. Τότε είναι που ιδρύεται η Σκήτη της Δούπιανης , λίγο έξω από το σημερινό  χωριό Καστράκι. Στον μικρό ναό που ήταν αφιερωμένος στην Παναγία και αποτελούσε το Κυριακό ή Πρωτάτο της μοναστικής πολιτείας, κάθε Κυριακή συγκεντρώνονταν όλοι οι αναχωρητές από τις σπηλιές τους για να συμμετέχουν στην κοινή λατρεία.  Όπως μαρτυρούν τα σχετικά με τα Μετέωρα χρυσόβουλα  Βυζαντινών αυτοκρατόρων  η σκήτη της Δούπιανης εξαρτιόταν από την επισκοπή Σταγών, στην  οποία κατέβαλλε ετήσιο φόρο μία λίτρα καθαρό κερί. Σύμφωνα με το Σύγγραμμα ιστορικόν ή χρονικό των Μετεώρων,ο ηγούμενος του ναού της Παναγίας είχε , κατά τα αγιορείτικα πρότυπα, τον τίτλο του Πρώτου. Από το 1348  η Θεσσαλία κατακτήθηκε  από τους Σέρβους  και ο Ελληνοσέρβος Συμεών Ούρεσης Παλαιολόγος (1358-1370) αυτοανακηρύχθηκε τσάρος και συνένωσε σε ένα κράτος την Ήπειρο και τη Θεσσαλία με έδρα τα Τρίκαλα. Ο Συμεών ευνόησε τη μοναστική πολιτεία των Μετεώρων και παραχώρησε σε αυτά προνόμια. Το 1358 και το 1362 απέσπασε  από τη δικαιοδοσία της επισκοπής Σταγών τη σκήτη της Δούπιανης. Σημαντική παρουσια στα Μετεωρα τον 14ο αιώνα υπήρξε και ο ιερομόναχος Νείλος.

Πολύ σημαντικό  σταθμό  στην ιστορία των Μετεώρων αποτέλεσε ο ερχομός του Αγιορείτη ερημίτη Αθανασίου (Υπάτη 1302 – Μετέωρα 1380)  μαζί με τον γέροντα του Γρηγόριο. Εγκαταστάθηκαν στον βράχο του Στύλου, γνωστού σήμερα ως βράχος του Αγίου Πνεύματος , όπου και παρέμειναν  για δέκα χρόνια και έτσι ονομάστηκαν στυλίτες. Κατά το έτος  1340 ο Αθανάσιος μαζί με δύο ακόμα μοναχούς ανέβηκαν σε άλλο βράχο, που ήταν γνωστός ως Πλατυς Λίθος και εκεί οργάνωσε το πρώτο μοναστήρι με 14 αρχικά μοναχούς . Ο όσιος Αθανάσιος διατύπωσε ο ίδιος αυστηρό  «τυπικό» για την κοινοβιακή διαβίωση της μοναστικής αδελφότητας, σύμφωνα με το τυπικό των οργανωμένων μονών του Αγίου Όρους. Εν τω μεταξύ νέος βασιλιάς της Θεσσαλίας, μετά τον θάνατο του πατέρα του, ανακηρύσσεται  ο Ιωάννης Ούρεσης Άγγελος Κομνηνός Δούκας ο Παλαιολόγος, συμβασιλέας μέχρι τότε. Ο νέος βασιλιάς επισκέφθηκε τον όσιο Αθανάσιο στα Μετεωρα και εντυπωσιάστηκε τόσο από την προσωπικότητα του μεγάλου ασκητή που αποφάσισε να απαρνηθεί την κοσμική εξουσία και να γίνει μοναχός. Γύρω στο 1372/1373 γίνεται μοναχός και παίρνει το όνομα Ιωάσαφ.

Λίγο πριν πεθάνει ο όσιος Αθανάσιος παραχωρεί κάθε εξουσία στον Ιωάσαφ που γίνεται ο Πρώτος του Μετεώρου.Ο Ιωάσαφ παραχώρησε στη Μονή του Μετεώρου πολλά κτήματα,ανακαίνισε και επέκτεινε το 1388 τον ναό της Μεταμορφώσεως που είχε ιδρύσει ο όσιος Αθανάσιος και οικοδόμησε κελιά, νοσοκομείο και άλλα κτίσματα, που λάμπρυναν το Μετέωρο. Ο Ιωάσαφ κοιμήθηκε γύρω στο 1422-1423, η δε Εκκλησία τον κατέταξε μαζί με τον πνευματικό του πατέρα Αθανάσιο στη χορεία των οσίων της και εορτάζει τη μνήμη τους στις 20 Απριλίου.

Ο 15ος και 16ος αιώνας είναι περίοδος ακμής του μετεωρίτικου μοναχισμού. Παρατηρείται αξιόλογη οικοδομική δραστηριότητα , αγιογράφηση ναών και συγγραφή και αντιγραφή χειρογράφων κωδίκων στα καλλιγραφικά εργαστήρια που λειτουργούσαν στις μονές. Τα μοναστήρια φθάνουν να είναι 24 και παράλληλα να υπάρχουν και πολλά ασκηταριά στα φυσικά σπήλαια των βράχων. Η φθορά όμως από τον χρόνο, οι κάθε λογής δυσκολίες και περιπέτειες, οι κλοπές, η άγνοια πολλές φορές, είχαν ως αποτέλεσμα τη μεγάλη καταστροφή των βιβλιοθηκών των μονών των Μετεώρων και τον αφανισμό πολλών σημαντικών χειρογράφων.

Με το τέλος του 16ου αιώνα έρχεται μια εποχή παρακμής του μοναχισμού στα Μετέωρα , εγκατάλειψης και ερήμωσης των μονών. Η οθωμανική κατάκτηση, επιδρομές ληστών και δύσκολες συνθήκες διαβίωσης  είναι κάποιοι από τους λόγους που οδήγησαν στην παρακμή.                                                       

Στις αρχές του 20ου αιώνα άρχισε να παρατηρείται  πάλι ένα ενδιαφέρον για τις μονές των Μετεώρων. Κατασκευάζονται για πρώτη φορά σκάλες ανάβασης , αρχικά λαξευμένες μέσα στα βράχια καθώς και γέφυρες που κάνουν την πρόσβαση στις μονές πιο εύκολη και εγκαταλείπεται  η ανάβαση με το δίχτυ και τις ανεμόσκαλες που για αιώνες χρησιμοποιούσαν στα Μετέωρα. Την δεκαετία του 1960, με πρωτοβουλία του τότε μητροπολίτη Τρίκκης και Σταγών  ξεκίνησε μια προσπάθεια επισκευής και αναστήλωσης των μονών των Μετεώρων.  Με μια μικρή χρονική διακοπή κατα την διαρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου  και της Κατοχής , οι αναστηλωτικές εργασίες , κυρίως από το 1970 και μετά , συνεχίζονται μέχρι τις μέρες μας.

Σήμερα λειτουργούν έξι μοναστήρια :

Η Ιερά  Μονή του Μεγάλου Μετεώρου ή Μεταμορφώσεως του Σωτήρα,
Η Ιερά Μονή  Βαρλαάμ,
Η Ιερά Μονή του Αγίου Στεφάνου,
Η Ιερά Μονή του Αγίου Νικολάου Αναπαυσά,
Η Ιερά Μονή Ρουσσάνου και
Η Ιερά Μονή της  Αγίας Τριάδος

Οι ιερές μονές των Μετεώρων για εξακόσια χρόνια με την συνεχή παρουσία και δράση τους , έχουν προσφέρει πολλά και εξακολουθούν να προσφέρουν μέχρι και σήμερα , όχι μόνο στον ορθόδοξο μοναχισμό και στην Εκκλησία μας αλλά και στο έθνος γενικότερα με το πλούσιο κοινωνικό τους έργο, τη συμβολή τους στη διατήρηση της πολιτιστικής μας παράδοσης και κληρονομιάς και το ενδιαφέρον τους για την παιδεία.

Scroll to Top